Elastan Örme Kumaşlarda En ve Kumaş Ağırlık Kontrolü

Giriş

Elastan örme kumaşlarda genişlik ve kumaş ağırlığı, örgü makinesi yerine elastanı ısıyla sabitleyen ilk ısıl işlem sırasında belirlenir. Sonraki her adım (yıkama, boyama, germe ve yoğunlaştırma) bu ayarı ya korur ya da bozar. Bu inceleme, ham kumaştan bitmiş kumaşa kadar genişlik ve kumaş ağırlığındaki değişikliklerin nasıl hesaplanacağını açıklar ve her makine parametresinin etkisini tanımlar.

Kapsam: pamuk/elastan, polyester (PES)/elastan ve poliamid (PA)/elastan yuvarlak örgüler (tek jarse, ribana, interlok ve iki iplikli polar). Çözgülü örgüler ayrı bir işlem gerektirir; burada yalnızca genel ilkeler geçerlidir.

Temel zorluk, elastanın örme sırasında esneme altında beslenmesi ve kumaş makineden çıkar çıkmaz geri çekilme eğilimi göstermesidir. Termofiksaj olmadığında bu daralma her ıslak ve sıcak işlemde devam eder: genişlik azalır, kumaş ağırlığı artar ve yıkama çekmesinin kontrol edilmesi zorlaşır.

Ham Kumaştan Mamul Kumaşa Değişimler

Ham kumaşın genişliği ve uzunluğu küçüldükçe bitmiş kumaşın ağırlığı artar: alan azalırken kütle korunur. Bu nedenle hedef kumaş ağırlığı, hedef genişlik ve boyuna çekme ile birlikte belirtilmelidir.

1. Kütlenin Korunumu

Kumaş kütlesi, apreleme işlemi boyunca yaklaşık olarak sabit kalır (yıkama sırasında yağların ve yabancı maddelerin kaybı ve boyarmaddelerin ve apre kimyasallarının alımı dışında). Bu nedenle:

$$G_{m} = \frac{G_{h}\,(1 - k)}{\left( 1 - s_{e} \right)\left( 1 - s_{b} \right)}$$

• $G_{m}$: bitmiş kumaş ağırlığı (g/m²), $G_{h}$: ham kumaş ağırlığı (g/m²)
• $s_{e}$: genişlik daralması = 1 − (bitmiş genişlik / ham genişlik)
• $s_{b}$: uzunluk daralması = 1 − (bitmiş uzunluk / ham uzunluk)
• k: net kütle kaybı (yağ, parafin ve haşıl eksi boya ve apre ilavesi kaybı); pamuklu/elastan kumaşlarda genellikle 0,02-0,06 olarak ölçülür

Örnek: Ham Kumaş ağırlığı 180 g/m², Ham Kumaş açık en genişliği 170 cm, hedef bitmiş genişlik 160 cm, uzunluk daralması %8, net kayıp %3.

$$G_{m} = \frac{180 \times 0,97}{(160/170) \times 0,92} = \frac{174,6}{0,866} \approx 202\ \text{g/m}^{2}$$

Aynı kumaşın 165 cm genişlikte bırakılması ağırlığı yaklaşık 195 g/m²’ye düşürür. Böylece genişlikte 5 cm’lik bir fark kumaş ağırlığında yaklaşık 6–7 g/m²’ye karşılık gelir (yuvarlanmamış değerlerle 201,6 − 195,5 ≈ 6,1 g/m²).

2. Örgü Yapısı ile İlişkisi

Kumaş gramajını üç yapısal büyüklük belirler: ilmek sıklığı, ilmek uzunluğu ve iplik doğrusal yoğunluğu (numarası):

$$G = \frac{S \times l \times \text{Tex}}{100},\quad\quad S = w \times c$$

• S: ilmek sıklığı (ilmek/cm²), w: çubuk/cm (ilmek çubuğu sayısı), c: sıra/cm (ilmek sırası sayısı)
• $\mathcal{l}$: ilmek uzunluğu (mm), Tex: iplik doğrusal yoğunluğu / iplik numarası (g/1.000 m)

Çift katlı (vanize) elastanlı kumaşlar için elastan katkısını ayrıca ekleyin. Elastan, D çekim oranında beslendiği için ilmek başına kütlesi: besleme uzunluğu × Tex_e / D olarak hesaplanır:

$$G = \frac{S}{100}\left( \mathcal{l}_{z}\,\text{Tex}_{z} + \mathcal{l}_{e}\,\frac{\text{Tex}_{e}}{D} \right)$$

• $\mathcal{l}_{z}$, $\text{Tex}_{z}$: zemin ipliğinin ilmek uzunluğu ve iplik numarası (çizgisel yoğunluğu)
• $\mathcal{l}_{e}$: ilmek başına beslenen elastan uzunluğu (gerilmiş halde), $\text{Tex}_{e}$: gerilmemiş elastanın çizgisel yoğunluğu [iplik numarası] (dtex/10), D: çekim oranı

Terbiye sırasında ilmek uzunluğu ve iplik numarası (çizgisel yoğunluğu) değişmez. Yalnızca ilmek sıklığı değişir. Bu nedenle pratikte en ve kumaş gramajı kontrolü, ilmek çubuğu ve ilmek sırası sıklığının kontrol edilmesi anlamına gelir.

3. En ile çubuk yoğunluğu arasındaki ilişki

Yuvarlak örgüde çubuk sayısı, makine iğne sayısına göre belirlenir. Mamul genişliği, bu çubukların dizildiği yoğunluğa bağlıdır:

$$W_{\text{açık}} = \frac{N}{w_{m}},\quad\quad N = \pi \times \text{çap (inç)} \times E$$

Örnek: 30 inçlik, E28 bir makinede yaklaşık 2.640 iğne bulunur. Hedeflenen 18 çubuk/cm yoğunlukta açık en yaklaşık 147 cm; 17 çubuk/cm yoğunlukta ise yaklaşık 155 cm’dir. Hedeflenen en; makine çapı ve feyni (E) ile uyumlu değilse, hiçbir terbiye ayarı bunu kalıcı olarak sağlayamaz: kumaş, yıkama sırasında kendi doğal yoğunluğuna / iplik sıklığına geri döner.

4. Dinlendirilmiş boyutlar

Her ilmek boyu için kumaşın doğal (en düşük enerjili) bir boyutu vardır. Terbiye işlemi kumaşı bu boyuta ne kadar yakınlaştırırsa, yıkamadaki çekme oranı da o kadar düşük olur. Pratik bir kural şudur:

• Ramözde (ramda) açarak gerdirilmiş en, yıkamada eski formuna döner (enine çekme).
• Ramözde gerilim altında uzatılmış boy, yıkamada eski haline döner (boyuna çekme).
• Hedef eni ve kumaş gramajını, tam relakse edilmiş bir laboratuvar numunesinin (yıkanmış ve sererek kurutulmuş) ilmek sıklığından geriye doğru hesaplayın.

Yeni bir kumaş kalitesi için öncelikle ham kumaştan tam relakse edilmiş bir referans numunesi hazırlayın; çubuk/cm, sıra/cm ve kumaş gramajını ölçün. Bu değerler, üretimin ulaşabileceği en stabil durumu göstermektedir.

Proses parametreleri

Elastana termofiksaj (ısı fiksajı) yapan ram makinesi; eni ve kumaş gramajını kalıcı olarak sabitleyen makinedir. Diğer makinelerin bu ayarı koruması veya son düzeltmeleri yapması gerekir. Tipik bir proses akışı şöyledir:

Ham kumaş (tüp) → Açma / yıkama / dinlendirme → Ön fiksaj ramözü → Jet / overflow boyama
Sıkma ve açma / tüp bitim → Kurutma ve bitim ramözü → Kompaktör / sanfor

Elastanlı örme kumaş için tipik terbiye prosesi rotası. Kompaktör/sanfor adımı ağırlıklı olarak pamuk/elastan içindir; PES/elastan ve PA/elastanda boyutsal stabilite esas olarak termofiksajla sağlanır (bkz. BB-OS PES/elastan proses rehberi).

Bazı PES/elastan ve PA/elastan kalitelerinde ön fiksaj işlemi boyama sonrasına kaydırılabilir. Pamuk/elastan için ise boyama öncesi ön fiksaj standarttır; çünkü kenar kıvrılmasını, kırık izlerini ve kontrolsüz en daralmasını önlemeye yardımcı olur.

Makine, parametre ve etki

Ramöz: enin ve kumaş gramajının ayarlandığı yer

Avans (overfeed), kumaşın ramöz zincir hızından ne kadar daha hızlı beslendiğini gösteren yüzdedir. İdeal koşullarda kumaşın boyu kısalır ve etkili avans oranıyla doğru orantılı olarak gramajı (birim alan ağırlığı) artar:

$$G_{\text{çıkış}} \approx G_{\text{giriş}} \times \frac{W_{\text{giriş}}}{W_{\text{çıkış}}} \times (1 + o \times \eta)$$

• o: aşırı besleme oranı (örn. %10 için 0,10)
• $\eta$: kumaşın verilen avansı alma (kabul etme) verimi; kumaş yapısına bağlıdır ve deneysel olarak (genellikle 0,8–1,0 aralığında) belirlenir

Verilen avans, kumaşın relakse (dinlenmiş) boyunu aşarsa, fazlalık dalgalanma ve potluk olarak kalır; zincir çıkışında veya sarma sırasında kumaş tekrar salar. Kumaş gramajı ramöz çıkışında hedef değeri yakalayabilir; ancak kompaktörde veya kesim sırasında bu kazanımı kaybedebilir.

Pratik fiksaj sırası:

1. Hedef mamul eni ve gramajını, tam relakse edilmiş bir referans numunesinden geriye doğru hesaplayın.
2. Ramöz zincir genişliğini, fiksaj sonrasında beklenen en kaybı miktarında (genellikle 1–3 cm) hedef enden daha geniş olacak şekilde ayarlayın. Bu pay bitim ramözü içindir; boyama öncesi ön fiksede sahada genellikle 5–10 cm pay verilir, kumaşın doğal eni aşılmadan (bkz. BB-OS PES/elastan proses rehberi).
3. İşleme, hedef gramajı sağlaması öngörülen avans oranıyla başlayın; ilk 20–30 metre içinde kumaş gramajını ölçüp gerekli ayarlamayı yapın.
4. Fiksaj bölgesindeki kumaş yüzey sıcaklığını ölçün; yalnızca makinenin set (ayar) değerine güvenmeyin.
5. Kumaşın (makineden) soğumuş ve standart (kondisyonlanmış) nem değerine yakın bir seviyede çıktığından emin olun.

Kapasite dengesi ve güvenli hız aralığı: Bu yazıdaki ramöz değerleri, apre parkurunun boyahane kapasitesini karşılayacak büyüklükte olduğu varsayımına dayanır. BB-OS saha gözlemine göre örme boyahanelerinde apre (ramöz) kapasitesi, boyahane kapasitesinin yaklaşık 1,5–2 katı olmalıdır; örneğin 20 ton/gün boyahane için 30–40 ton/gün apre parkuru. Bu denge ekonomik veya alan nedenleriyle çoğu işletmede sağlanamaz ve açık, ramöz hızı artırılarak kapatılmaya çalışılır. Her kumaş için denemeyle bir güvenli hız aralığı belirlenmelidir: örneğin fikse 20–26 m/dk arasında yeterli sonuç veriyorsa, aralığın ortası olan 23 m/dk’da çalışmak hız, nem ve gramaj sapmalarına karşı iki yönde pay bırakır (rakamlar yalnızca örnektir). Kapasite açığı nedeniyle hız aralığın dışına, örneğin 30–32 m/dk’ya çıkarılırsa kalış süresi (etkin fikse uzunluğu ÷ hız) belirgin biçimde kısalır; 23’ten 32 m/dk’ya çıkış kalış süresini yaklaşık %28 azaltır ve fikse yetersiz kalabilir. Bu açık sıcaklık artırılarak telafi edilmemelidir; elastan hasarı ve sararma riski doğar. Bu nedenle yazıdaki değerler her işletmede aynı sonucu vermeyebilir; uygulamadan önce ramözün kapasitesi ve gerçek kalış süresi hesaplanmalıdır.

Kompaktör ve sanforlama

Kompaktör, ramöz işleminden sonra kalan boyuna çekmeyi mekanik olarak ortadan kaldırır. Bu bölüm ağırlıklı olarak pamuk/elastan kumaşlar içindir; PES/elastan ve PA/elastanda boyutsal stabilite termofiksajla sağlanır. Açık en kumaşlar için keçeli bant veya pabuçlu sistemler, tüp kumaşlar için ise tüp kompaktörler kullanılır. Temel kural; kompaktörün ramdan sonra kalan kısmı düzeltmesidir, ramöze ait olan boy ayarını üstlenmemelidir. Kompaktlama oranı %6–8’i aşarsa, ramöz avansını veya boyama sırasındaki boyuna gerilimi inceleyin.

Nem ve ölçüm zamanlaması

Kumaş sıcak ve nemli durumdayken yapılan en ve gramaj ölçümleri yanıltıcı olabilir. Pamuklu kumaşlar ramözden genellikle %6–8 nem oranıyla çıkar (saha değeri). Polyesterin nem alma kapasitesi çok düşüktür (ticari nem payı yaklaşık %0,4); poliamidin ise belirgin biçimde yüksektir (yaklaşık %4,5) [ASTM D1909]. Bu nedenle PA/elastan kumaşlar, ölçüm ve paketlemeden önce dinlendirilmelidir (bkz. BB-OS Naylon 6 ve Naylon 6.6 yazısı). Hat üstü (inline) ölçümler eğilimi izlemek içindir; kalite onay kararları ise kondisyonlanmış numuneler üzerinden verilir.

Elastan davranışı

Elastanlı kumaşların boyutsal stabilitesini üç değişken belirler: Elastan oranı kumaşın ne kadar güçlü daralma eğiliminde olduğunu; çekim (draft) oranı geri çekme kuvvetini; ısı fiksajı (termofiksaj) ise bu kuvvetin ne kadarının kalıcı olarak sabitlendiğini belirler.

Elastan oranı

Tablodaki oran ve incelik aralıkları BB-OS saha değerleridir; aynı kumaş türünde bile iplik numarası, makine inceliği ve hedef tuşeye göre değişebilir.

Daha yüksek elastan oranı, örme sonrasında ham kumaşın çekmesini artırır; ham ve mamul kumaş gramajı arasındaki farkı açar. Aynı zemin ipliği kullanıldığında, elastan oranını %3’ten %6’ya çıkarmak genellikle mamul kumaş gramajını belirgin şekilde artırır ve enini daraltır.

Elastan çekimi

Çekim (draft), elastanın bobinden beslenirken ne kadar gerildiğini gösterir:

$$D = \frac{v_{\text{besleme}}}{v_{\text{bobin}}}$$

Yuvarlak örgü pamuk/elastan süprem kumaşta tipik çekim aralığı 2,5–3,5’tir (BB-OS saha değeri); ayarı hem elastan tedarikçisinin tavsiyesini hem de hedeflenen kumaş özelliklerini dikkate alarak belirleyin.

Hedef kumaş gramajına iki yoldan ulaşılır ve bu iki yol birbirine ters çalışır: zemin ipliği sıkılaştırılarak (ilmek uzunluğu kısaltılarak) gramaj artırılır; elastan gevşetilerek (çekim düşürülerek) kumaş daha az toplanır ve gramaj düşer. Hedef gramaj bu ikisinin dengesiyle tutturulur. Kullanılan elastanın inceliği (dtex veya denye) de belirleyicidir: aynı çekimde farklı incelikteki elastan, farklı geri toplama kuvveti ve dolayısıyla farklı en ve gramaj verir. Bu nedenle çekim ayarı her zaman elastan inceliğiyle birlikte kaydedilmelidir.

Tam besleme (“full lycra”) ile gevşek besleme aynı şey değildir. Elastanın her sıraya beslenmesi (sahada “full lycra”; yarım beslemede elastan bir sıra atlanarak verilir) kumaştaki elastan payını ve geri toplama kuvvetini artırır; ilmek sıklığı ve gramaj yükselir [CH21]. Buna karşılık aynı elastanı daha az gererek (daha bol) beslemek ilmekleri daha az sıkıştırır: her sırada elastan bulunan tek jarse kumaşta elastan payı bu yolla %4’ten %8’e çıkarıldığında ilmek sıklığı 491’den 395 ilmek/cm²’ye inmiş, gramaj %9–18 düşmüştür [KH22]. Gramajı yükseltmek için tam besleme veya daha kalın elastan kullanılır; çekimi düşürmek ise gramajı azaltır.

• Daha yüksek çekim: İlmek başına düşen elastan miktarı (kütlesi) azalır, ancak geri çekme kuvveti artar. Kumaş örmeden sonra daha fazla çeker; kumaş gramajı ve elastikiyet kuvveti artarken en daralır.
• Düşük çekim: Kumaş daha az çeker; esneklik ve geri toplama performansı düşer, kumaşın ön yüzünde elastan kusması (görünmesi) meydana gelebilir.
• Besleyiciler arasındaki çekim farkı: Aynı kumaşta farklı çekme oranlarına sahip alanlar oluşturarak barre (enine bantlaşma), en dalgalanması ve kumaş gramajında sapma olarak kendini gösterir. Besleyici çekim oranlarını periyodik olarak ölçün ve farkları ±0,1 tolerans aralığında tutun.

Isı fiksajı

Termofiksaj (ısı fiksajı), örme sırasında elastana kazandırılan gerilimi ve kumaşa verilen en ile boy ölçülerini sabitler. Uygun sıcaklıkta elastanın moleküler yapısındaki sert segmentler yeniden dizilim kazanır ve kumaş soğuduktan sonra yeni boyutlarını korur.

Elastanlı kumaşlarda fikse sıcaklığını ve kalış süresini zemin lifi değil elastan sınırlar. Elastanın üst dayanım sıcaklığı elastan tipine ve inceliğine (ör. 20, 30, 40 denye) göre değişir; ince elastan ısıya daha duyarlıdır. Bu nedenle bu yazıda pamuk/elastan, PES/elastan ve PA/elastan için tek bir sıcaklık aralığı verilmez; değerler elastan üreticisinin teknik föyünden alınır ve kumaş denemeleriyle doğrulanır.

Föyden istenecek bilgiler: elastanın üst dayanım sıcaklığı; elastan inceliğine (ör. 20, 30, 40 denye) göre önerilen fikse sıcaklığı ve kalış süresi; kumaş yüzey sıcaklığı için tavsiye edilen ölçüm yöntemi. Üst sınırın neden kritik olduğunu iki kaynak gösterir: Cotton Incorporated’ın teknik bülteni pamuk/elastan kumaşta yaklaşık 196 °C’nin üzerinde elastanın incelerek geri toplama gücünü kaybettiğini belirtir [CI]; termal analiz çalışmaları da elastanın sert segmentlerinde kütle kaybının yaklaşık 206 °C’de başladığını gösterir [B23]. Ramözün mekanik ve elektronik bütünlüğü (zonlar arası sıcaklık eşitliği, hava debisi, hız kararlılığı) fikse verimini doğrudan etkiler; aynı ayar değeri iki makinede farklı sonuç verebilir. Kritik faktör, kontrol panelinde ayarlanan sıcaklıktan ziyade kumaşın gerekli sıcaklıkta ne kadar süre kaldığıdır (fiksaj süresidir). Nihai değeri her işletme kendi denemeleriyle belirlemelidir.

• Yetersiz ısı fiksajı (düşük sıcaklık veya kısa fiksaj süresi): Elastandaki gerilimin bir kısmı kalır. Boyama ve yıkama sırasında en daralır, kumaş gramajı artar ve çekme hedefleri tutturulamaz.
• Aşırı termofiksaj (yüksek sıcaklık veya uzun fiksaj süresi): Elastan zarar görür, elastikiyet kuvveti ile geri toplama özelliği azalır ve kumaş sararır. Elastan kopmaları ile dikişlerde elastan kayması artar.
• Fiksaj etkinliğinin kontrolü: Termofiksaj yapılmış numuneyi kaynar suda 20–30 dakika dinlendirin (relakse edin), kurutun ve en ile boydaki değişimleri ölçün. Küçük bir değişim, fiksajın yeterli olduğunu gösterir. Kabul sınırını kumaş kalitesine/tipine göre belirleyin; başlangıç değeri olarak ±%3 kullanılabilir.

Termofiksaj sırasında uygulanan en

Isı fiksajı (termofiksaj), kumaşa verilen eni sabitler. Bu nedenle, ön fiksaj zincir enini sonraki işlemlerde beklenen en kaybı kadar daha geniş ayarlayın. Kumaş doğal eninden çok daha geniş fikse edilirse, ilmek çubukları (maylar) gergin bir durumda sabitlenir; yıkamada kısmen toparlanır ve yüksek enine çekme gösterir.

Olası sorunlar ve çözümleri

En ve kumaş gramajı sorunlarının çoğu ramözde görünür hale gelir, ancak bunların nedenleri daha önceki aşamalarda ortaya çıkar: Örme ayarları, ön fiksaj veya boyama sırasındaki gerilim. Kök neden analizine ramözden değil, ham kumaştan başlayın.

Kök neden analizi

Sistematik yaklaşım

En veya kumaş gramajında sapma görüldüğünde, sebebini tespit etmek için numuneleri her işlem adımında takip edin:

1. Ham kumaş halindeyken ve ön fiksaj, boyama, ramöz ile sanfor işlemleri sonrasında numuneler alın.
2. Her numunede eni, kumaş gramajını, cm’deki ilmek çubuğu sayısını (may/cm) ve cm’deki ilmek sırası sayısını (sıra/cm) ölçün.
3. İlmek sıra sıklığında en büyük değişimin görüldüğü adım, boy ve kumaş gramajı sorununun kaynağına işaret eder.
4. İlmek çubuk sıklığında (may sıklığında) en büyük değişimin görüldüğü adım, en sorununun kaynağına işaret eder.
5. İlmek boyunu kontrol edin. Hedef değerin dışında ise sorun örme aşamasındadır ve terbiye işlemlerinde kalıcı olarak düzeltilemez.

Kalite kontrol ve standartlar

Kabul kararlarını yalnızca dinlendirilmiş (relakse edilmiş) ve kondisyonlanmış numuneler üzerinden verin; gidişatı (trendleri) izlemek için hat üstü (in-line) ölçümleri kullanın. Aşağıdaki kontrol planı, sapmaları tam olarak ortaya çıktığı adımda tespit etmek üzere tasarlanmıştır.

Süreç içi kontroller

Test yöntemleri

Kabul kriterleri için ilk öneriler

Aşağıdaki değerler, müşteri şartnamesi bulunmadığı durumlar için başlangıç önerileridir. Nihai limitleri her müşteri ve ürün grubu için yazılı olarak belirleyin.

Yaygın ölçüm hataları

• Kumaş henüz sıcak ve nemliyken gramajın ramöz çıkışında hemen ölçülmesi: Nem ve gerilim sonucu yanıltır (bozar).
• Topun kenarından veya ilk metrelerinden numune alınması: Kenarlar ve top başı (giriş kısmı) kumaşın gövdesini (genelini) temsil etmez.
• Açık en ile düz serilmiş tüp eninin karıştırılması: Raporda hangi enin ölçüldüğü açıkça belirtilmelidir.
• Kumaş dinlendirilmeden (relakse edilmeden) en ölçümü yapılması: Elastanlı kumaş, top açıldıktan sonra saatlerce çekmeye (toparlanmaya) devam eder.

Sonuçlar ve işletme kontrol listesi

Elastanlı örme kumaşlarda hedeflenen en ve gramaj değerleri yalnızca üç koşulun bir arada sağlanmasıyla korunabilir: Hedeflerin kumaşın relakse (dinlenmiş) ilmek sıklığı ile örtüşmesi; elastanın yeterli ısı ve doğru en ayarında fikse edilmesi; ve sonraki hiçbir işlemin kumaşı germeyerek bu fiksajı bozmaması.

Yeni bir kumaş kalitesini üretime alırken (devreye sokarken):

• Ham kumaşta ilmek boyu, elastan çekimi ve elastan oranı kaydedildi.
• Tam relakse edilmiş (dinlendirilmiş) bir referans numunesi üzerinde en, kumaş gramajı, cm’deki ilmek çubuğu sayısı (may/cm) ve cm’deki ilmek sırası sayısı (sıra/cm) ölçüldü.
• Hedef en; makine iğne sayısı ve relakse (dinlenmiş) ilmek çubuk sıklığı (may sıklığı) ile uyumludur.
• Hedef gramaj; hedef en ve boydan çekme (büzülme) değerleri kullanılarak kütlenin korunumu ilkesine göre hesaplandı.
• Ön fiksaj eni, sonraki işlemlerde oluşacak en kaybı dikkate alınarak (en payı verilerek) belirlendi.
• Fiksaj bölgesindeki kumaş yüzey sıcaklığı ölçüldü ve fiksaj süresi (maruz kalma süresi) hesaplandı.
• Termofiksajın (ısı sabitlemenin) etkinliği, sıfırlama testi ile doğrulandı.

Üretim sırasında:

• Boyama ve yıkama işlemleri sırasında kumaş minimum gerilim altında sevk edilir (yürütülür).
• Ramöz avansı (aşırı beslemesi) kumaşın doğal boyunu aşmaz; ram çıkışında dalgalanma (marullanma) oluşmaz.
• Kumaş, ramöz zincirinden soğumuş olarak ve standart kondisyonlanmış nem oranına yakın bir nemde ayrılır.
• Kompaktör oranı %6–8’in altındadır; daha yüksek değerler incelemeye alınır (nedeni araştırılır).
• En ve kumaş gramajı; her topun başında ve sonunda, kondisyonlanmış numuneler üzerinden kontrol edilir.
• Bir sapma meydana geldiğinde, ham kumaştan mamul kumaşa kadar olan süreçte ilmek sıklığı geriye dönük takip edilir.

Referanslar

• ISO 22198:2006 Tekstil — Kumaşlar — Genişlik ve uzunluk tayini
• BS EN 12127 Tekstil — Kumaşlar — Küçük numuneler kullanılarak birim alan kütlesinin tayini
• BS EN 14970:2006 Örme kumaşlar — Atkılı örme kumaşlarda ilmek boyunun ve iplik numarasının (çizgesel yoğunluğun) tayini
• ISO 16322-2:2021 Yıkama sonrası dönmenin (may dönmesinin) tayini — Dokuma ve örme kumaşlar
• ISO 16322-3:2021 Yıkama sonrası dönmenin (may dönmesinin) tayini — Dokuma ve örme giysiler
• ISO 139:2005+A1:2011 Tekstil — Kondisyonlama ve deney için standart atmosferler
• ISO 6330:2021 Tekstil — Tekstil deneyi için evde yıkama ve kurutma işlemleri
• ISO 3759:2011 Tekstil — Boyut değişimi tayininde numunelerin hazırlanması, işaretlenmesi ve ölçülmesi
• ISO 5077:2007 Tekstil — Yıkama ve kurutmada boyut değişiminin tayini (2022’de teyit edilmiş, hâlen geçerli)
• EN 14971:2006 Örme kumaşlar — Birim uzunluk ve birim alandaki ilmek sayısının tayini
• EN ISO 20932-1:2018/A1:2021 Tekstil — Kumaşların elastikiyetinin tayini — Bölüm 1: Şerit deneyleri
• ISO 13938-1:2019 ve ISO 13938-2:2019 Tekstil — Kumaşların patlama özellikleri
• ISO 1833-20:2018 Tekstil — Kantitatif kimyasal analiz — Bölüm 20: Elastan ve bazı diğer liflerin karışımları (dimetilasetamid yöntemi)
• ASTM D1909-13(2026) Tekstil lifleri için ticari nem payları tabloları. Bağlantı
• [CI] Cotton Incorporated. TRI 3012 — Wet Processing of Cotton/Spandex Fabric (teknik bülten, 2003). Ücretsiz: Bağlantı. Yaş notu: Elastan üreticisinin teknik bültenlerine dayanan, ücretsiz erişilebilen sektör kuruluşu belgesi olduğu için destekleyici kaynak olarak kullanılmıştır; güncel üretici föyü bulunduğunda değiştirilecektir.
• [KH22] Khalil, A., Těšinová, P. ve Aboalasaad, A. R. R. (2022). Effect of Lycra Weight Percent and Loop Length on Thermo-Physiological Properties of Elastic Single Jersey Knitted Fabric. AUTEX Research Journal, 22(4). doi:10.2478/aut-2021-0030. Ücretsiz: Bağlantı
• [CH21] Chu Diệu Hương ve ark. (2021). Effect of spandex percentage on structural parameters and elongation of single fabric knitted from polyester yarn. Tạp chí Khoa học & Công nghệ, 57(3). Ücretsiz özet (İngilizce): Bağlantı
• [B23] Boschmeier, E. ve ark. (2023). A novel quantification tool for elastane in textiles using thermal treatment. Polymer Testing, 118, 107920. Bağlantı (açık erişim, CC BY)

Termofiksaj sıcaklıkları, çekim (gerilim) ve elastan oranı aralıkları ile kabul kriterleri işletmenin başlangıç referans değerleridir; bunları elastan tedarikçisinin teknik bilgi formu (TDS) ve kumaş deneme üretimleri ile karşılaştırarak doğrulayın.