Örme Polyester / Elastan Boyahane Proses Rehberi

Şekil 1. Örme PET/elastan için kontrollü HT boyama ve asidik indirgen yıkama başlangıç profili (iki kademeli ısıtma; BB-OS saha değerleri).

Kapsam sınırı

Bu sürüm yalnızca örme polyester/elastan boyahane akışına göre hazırlanmıştır. Temel ekipman, düşük gerilimli HT overflow/jet boya makinesi ve ramözdür. Nihai reçete; kumaş konstrüksiyonu, elastan oranı, makine flotte oranı, kimyasal tedarikçisi, renk koyuluğu ve müşteri standardı dikkate alınarak pilot çalışmayla doğrulanmalıdır.

Sürüm: 6 Eylül 2026 · Güncelleme: 12 Ekim 2026 | Hazırlayan: Bahri Budak

Yönetici özeti

Örme PET/elastan kumaşta doğru proses sırası şöyledir: ham kumaş ve üretim yağı kontrolü; yağ sökme/ön yıkama ile yüzey temizliği; ön fikse; düşük gerilimli HT makinesinde dispers boyama; kontrollü asidik indirgen yıkama; son ramöz işlemiyle boyutsal stabilite ayarı; standart atmosferde kondisyonlama ve test; düşük gerilimli sarım ve neme karşı koruyucu paketleme. Bu sıralama, polyesterin yüksek sıcaklıkta boya difüzyonu gereksinimi ile elastanın ısıya ve boya lekelenmesine duyarlılığının birlikte yönetilmesi açısından önemlidir [2] [3].

Polyester/elastan örmede yağ yükü “var/yok” biçiminde değil, ASTM D2257-25 kapsamındaki ekstrakte edilebilir madde testiyle sayısal olarak izlenmelidir [1]. Test sonucu toplam ekstrakte edilebilir fraksiyonu verir; yalnızca polyester lifinden gelen yağı doğrudan ayırmaz. Bu nedenle test, aynı lotun üst–orta–alt veya baş–orta–son numuneleriyle izlenmeli ve boyama kusurlarıyla ilişkilendirilerek tesis içi kontrol aralığı oluşturulmalıdır.

Kritik sıra	Saha kararı	Başlangıç değeri
1. Ön kabul	Kompozisyon, elastan oranı, en, GSM, yağ yükü ve görünüş onayı.	ASTM D2257-25 sonucu + lot bazlı giriş kaydı.
2. Yağ sökme	Yeterli emülsiye ve durulama; elastanı gereksiz alkali ve ısıl yüke maruz bırakmama.	Noniyonik yağ sökücü 1 g/L’den başlanır; soda ile pH 9–10; 80 °C’de 30 dk (BB-OS saha değeri). Doz, kumaşın yağ yüküne ve yağ sökücünün aktif madde oranına göre ayarlanır.
3. Ön fikse	Yağ giderildikten sonra açık en düşük gerilimli ramöz.	Sıcaklık ve kalış süresi elastan üreticisinin teknik föyüne göre belirlenir (elastanın üst dayanım sıcaklığı ve inceliği belirleyicidir). Makine hızı, ramözün kamara sayısı ve mekanik/elektronik performansı fikse verimini etkiler.
4. HT boyama	Yüksek yıkama haslıklı, elastan lekelenmesi düşük dispers boya.	pH 4,0–4,5; 120 °C (elastanı korumak için BB-OS başlangıç değeri; kaynak örneği 130 °C’dir [2]); açık ve orta renklerde (küçük ve orta moleküllü boyalar) 40 dk. Koyu renklerde (büyük moleküllü dispers boyalar) laboratuvar onayıyla 50 dk’ya çıkılabilir [2] [3].
5. Asidik indirgen	Önce asidik indirgen; alkali sistem birincil seçenek değildir.	Ticari asidik ürün için TDS’ye göre 1,0–1,5 g/L ve 80 °C’de 15–20 dk (TDS aralığı 70–80 °C, 10–20 dk) [5]. TUD, yalnızca ayrı bir alkali laboratuvar reçetesiyle denenmelidir [4].
6. Son ramöz ve test	Düşük gerilimli mamul ramözü, ardından kondisyonlama ve test.	140–160 °C BB-OS saha başlangıç aralığıdır; açık renklerde sararma, koyu renklerde haslık işletme koşullarında denenmelidir. Kumaş konstrüksiyonu ile ramözün mekanik ve elektronik kapasitesi değerlendirilmelidir. Test ve kondisyonlama ISO 139:2005+A1:2011’e uygun yapılmalıdır [6].

1. Ham kumaş ön kontrol şartları

Ön kabulün amacı, boyama reçetesini ham kumaş kusurlarını telafi etmek için kullanmamak ve her lotu ölçülebilir girdilerle onaylamaktır. Örme PET/elastan kumaş boyahaneye geldiğinde rulo üzerinde sıkışık veya gerilmiş hâlde bekletilmemeli; mümkün olan en kısa sürede düşük gerilimli açma ve relaksiyon alanına alınmalıdır. Lot etiketinde kumaş kodu, örgü türü, elastan oranı, polyester filament tipi, üretim makinesi, tarih, kilogram/metre bilgisi, ham en ve tedarikçi lotu bulunmalıdır.

Ön kabul kriteri	Uygulama	Onaylama kaydı
Kompozisyon ve elastan oranı	Tedarikçi beyanı, teknik föy ve gerektiğinde laboratuvar doğrulaması (elastan oranı için EN ISO 1833-20:2018, dimetilasetamid çözme yöntemi) [16].	Kumaş kodu + elastan yüzdesi + lot.
Ham en ve GSM	Topun başından, ortasından ve sonundan ölç; kenar kıvrılması ile tüp veya açık en durumunu kaydet.	En (cm), GSM (g/m²), ölçüm noktası.
Yağ/ekstrakte edilebilir madde	ASTM D2257-25 ile ekstraksiyon; üç bölgeden numune.	%EM, çözücü, yöntem seçeneği, laboratuvar operatörü.
Yüzey ve makine kusurları	Yağ lekesi, silikon lekesi, çizgi, iğne izi, delik, sarım kırığı, may dönmesi ve kenar kıvrılması.	Kusur haritası ve top sınıfı.
Relaksiyon davranışı	Ham en–boy ölçümü ve bekleme sonrası değişim; düşük gerilimli açma.	Relaksiyon süresi ve ölçü farkı.
Su ve kimyasal uygunluğu	Proses suyu sertliği/iletkenliği; kimyasal TDS/SDS ve RSL kontrolü.	Su analizi ve reçete versiyonu.

Ön kabulde ret gerekçesi

Yağ yükü ölçülmemiş, kompozisyonu belirsiz, lotu karışık veya yüzeyinde yoğun silikon ya da yağ lekesi bulunan ham kumaş doğrudan HT boyama makinesine alınmamalıdır. Test edilmemiş bir yağ yükü veya makine kirliliği, ön yıkama dozunu göz kararı artırarak kontrol altına alınamaz; bu yaklaşım yeniden işlem gerektirebilir.

2. Polyester/örme yağı ölçümü: ASTM D2257-25

Şekil 2. Ekstrakte edilebilir madde testinin saha/laboratuvar akışı.

ASTM D2257-25, çoğu elyaf, iplik ve kumaşta ekstrakte edilebilir madde tayini için üç seçenek verir: ısıtmalı Soxhlet ekstraksiyonu, oda sıcaklığında ekstraksiyon hunisi ve ekstraksiyon sonrası kütle kaybından hesaplama [1]. Standardın kullanım alanı, üretim sırasında kumaşa veya ham maddeye uygulanmış yağlı ya da mumsu finisajların ve tam uzaklaştırılmamış ekstrakte edilebilir maddelerin miktarını belirlemektir.

Bu testin önemli sınırı şudur: Sonuç, polyester lifinden gelen yağı kimyasal olarak tek başına ayırmaz; polyester elyaf/filament üretim yağı, örme yağı, parafin ve ekstrakte edilebilen diğer yardımcı maddelerin toplamını gösterebilir. Bu nedenle raporda ölçüm adı “ekstrakte edilebilir madde/toplam yağlı yardımcı madde fraksiyonu” olarak kullanılmalı; sonuç, tesis içi ön yıkama performansı ve boyama kusurlarıyla birlikte yorumlanmalıdır [1].

Adım	Önerilen uygulama	Kritik kontrol
Numune alma	Her lotta ham kumaşın baş, orta ve son bölgelerinden ayrı numuneler veya kompozit numune alınır; numune ağırlığı laboratuvar prosedürüne göre belirlenir.	Top içinden yalnızca tek nokta numunesi alma.
Kurutma ve tartım	Numuneyi sabit kütleye getir; ms olarak kaydet.	Kurutma sıcaklığı ve desikatör prosedürü standarda uygun olmalıdır.
Ekstraksiyon	ASTM D2257-25’te tarafların mutabık kaldığı çözücü ve Soxhlet/huni seçeneği.	Organik çözücülerin (örneğin metanol, aseton ve hekzan) insan sağlığına ve çevreye zarar vermeden güvenli biçimde yönetilmesi; asıl numune olmadan tüm çözücü, kimyasal ve işlemlerin aynı biçimde uygulandığı kör numunenin hazırlanması; prosesin standartlaştırılması.
Ekstraktı kurutma	Kap içindeki ekstraktı sabit kütleye kadar kurut.	Çözücü kalıntısı ve kap darası.
Hesap	%EM = 100 × (mR − me) / ms.	Sonuç % w/w, yöntem, çözücü ve numune bölgesi ile raporlanmalı.
Karar	Tesis 3–5 lotluk başlangıç veri seti ile yağ kabul aralığı belirlemeli.	Evrensel “kabul %” değeri yazılmamalı; kusur/ıslanma/boya sonucu ile doğrulanmalı.

İSG notu

ASTM D2257-25 çözücü seçimini tarafların mutabakatına bırakır. Halojenli veya yanıcı çözücüler için laboratuvar davlumbazı, atık kabı, kişisel koruyucu donanım ve tesisin kimyasal güvenlik prosedürü zorunludur. Çözücünün adı, laboratuvardaki gerçek uygulamaya göre rapora yazılmalıdır [1].

3. Yağ sökme ve ön yıkama: kimyasal sırası ve g/L başlangıç reçetesi

Polyester örme kumaşlardaki elyaf/filament üretim yağı, örme yağı, parafin ve diğer yardımcı maddeler boya banyosunda hidrofobik bölgeler, yağ lekeleri ve elastan lekelenmesi oluşturabilir. Bu maddeler boyama öncesinde yıkamayla uzaklaştırılmalıdır; ön yıkama genellikle 60–80 °C’de, hafif alkali ortamda yapılır.

Aşağıdaki reçete, ürün adını değil kimyasal sınıfını esas alan örme PET/elastan için başlangıç reçetesidir. Soda ile kostik soda aynı kimyasal değildir. Elastan tipi, kumaşın yağ yükü ve müşteri şartları dikkate alınarak öncelik sodaya verilmeli; kostik soda yalnızca kumaş ve kimyasal tedarikçileriyle yapılacak uyumluluk denemesinden sonra kullanılmalıdır. Kaynaklardaki dozlar birbirinden çok farklıdır: tedarikçi örnekleri birkaç g/L ile 20–30 g/L arasında değişir [2]. BB-OS saha deneyiminde, uygun bir noniyonik yağ sökücüyle 1 g/L, soda ile pH 9–10’a ayarlanmış hafif alkali ortamda 80 °C’de 30 dakikalık yıkama çoğu örme PET/elastan için yeterli olmuştur. Belirleyici olan üç değişken şunlardır: kumaştaki yağ yükü, yağ sökücünün aktif madde oranı ve kimyasal yapısı. Bu nedenle yağ yükü, yağ sökümünden önce ASTM D2257-25 ekstrakte edilebilir madde testiyle ölçülmeli (yöntem için bkz. Bölüm 2) ve yağ sökücü dozu bu sonuca göre belirlenmelidir; aynı test yıkamadan sonra tekrarlanarak sökümün yeterliliği doğrulanır [1].

Yüksek elastanlı kumaşlarda alkali uyarısı

pH 9–10 hafif alkali bir ortamdır ve düşük elastanlı örmeler için uygundur. Elastan oranı yüksek kumaşlarda (yaklaşık %8 ve üzeri) alkali ön yıkama elastana zarar verebilir; bu kumaşlarda nötr ön yıkama önerilmektedir [18]. Yüksek elastanlı kalitelerde pH düşürülerek veya nötr yıkama ile deneme yapılmalı, elastik geri dönüş ve mukavemet yıkama öncesi ve sonrası karşılaştırılmalıdır.

Sıra	Kimyasal/işlem	Başlangıç dozu	Uygulama
0	Yağ yükü testi (yıkamadan önce)	ASTM D2257-25, %EM	Yağ sökücü dozunu sonuca göre belirle; yüksek elastanlı kumaşta pH’ı düşür veya nötr yıkama dene.
1	Su ve düşük flotte	Flotte oranı makineye göre: normal HT yaklaşık 1:5, havalı jet 1:3–1:4 (BB-OS saha değeri)	40–50 °C su; kumaşı düşük gerilimle yükle.
2	Polyester/elastan uyumlu noniyonik yağ sökücü	1,0 g/L’den başla (yağ yükü ve aktif madde oranına göre artır)	Önceden seyrelterek banyoya ver; köpük ve emülsiyon stabilitesini kontrol et.
3	Noniyonik ıslatıcı (gerekirse)	Yağ sökücünün ıslatma gücü yetersizse	Yağ sökücünün ardından ver; ıslanmayı ve yüzey temizliğini destekler.
4	Soda	Banyo pH’ı 9–10 olacak miktarda	Ayrı çözeltide yavaş ver; banyo pH’ını ölç.
5	Isıtma ve bekletme	80 °C’de 30 dk (BB-OS saha değeri)	Isıtma ve soğutma hızı mümkünse 2 °C/dakikanın altında ve kademeli olmalıdır.
6	Sıcak durulama	60–70 °C, 10 dk	Yağ sökücü ve alkali artıklarını kumaştan uzaklaştır.
7	Ilık/soğuk durulama	40 °C → soğuk	Banyo iletkenliği ve köpük düşene kadar.
8	Asidik pH ayarı	Asetik aside 0,5 g/L’den başla; pH ölçümüne göre düzelt	Kumaş yüzeyi pH’ı ≤7,5 hedefi; boya öncesi pH 6,5–7,5 civarı kayıt altına alınır [2].

Ön yıkama sonrasında hızlı kontrolde su damlasının kumaşta boncuklanmaması, yağlı tutumun azalması, banyo iletkenliği ve köpük durumu, yüzey görünümü ile kumaş pH’ı değerlendirilir. En sağlıklı karar, aynı lotun yıkama öncesi ve sonrası ASTM D2257-25 %EM değerleri ile ıslanma ve boya lekesi sonuçlarının birlikte karşılaştırılmasıyla verilir. Yağ değeri düşmeden ön fikseye geçmek, yağı kumaş yüzeyine ısıyla sabitleme riskini artırabilir.

Ön yıkama reçetesinin sınırı

1 g/L, pH 9–10, 80 °C ve 30 dk değerleri BB-OS saha başlangıç noktasıdır. Kumaşın yağ yükü, yağ sökücünün aktif madde oranı ve kimyasal yapısı, köpük profili, flotte oranı veya makine yükü değiştiğinde aynı g/L değeri aynı temizlik düzeyini sağlamaz. Seri üretim onayından önce 1, 2 ve 3 g/L yağ sökücü denemeleri; %EM, ıslanma, elastik geri dönüş ve boya lekesi sonuçlarıyla karşılaştırılmalıdır.

4. Ön fikse: ham kumaş temizlendikten sonra ramöz işlemi

Ön fikse, örme PET/elastan kumaşın iç gerilimlerini azaltarak boyama sonrasında buruşma, boya kırığı, kenar kıvrılması, dengesiz en ve kontrolsüz çekme risklerini azaltır. Ön fikse, yağ sökme işleminin yerine geçmez. Proses sırası yağ testi → ön yıkama → durulama → pH ve kalite kontrolü → kurutma/ön fikse olarak belirlenmiştir. Yağ ve yardımcı maddeler giderilmeden fikse yapılırsa bu maddeler kumaşa ısıyla sabitlenir ve sonradan uzaklaştırılmaları zorlaşır.

Parametre	Önerilen başlangıç	Makine/kalite kontrolü
Ramöz sıcaklığı ve kalış süresi	Elastan üreticisinin teknik föyüne göre	Föyden istenecek bilgiler: elastanın üst dayanım sıcaklığı; elastan inceliğine (ör. 20, 30, 40 denye) göre önerilen fikse sıcaklığı ve kalış süresi; kumaş yüzey sıcaklığı için tavsiye edilen ölçüm yöntemi. Yalnızca ayar sıcaklığı değil, kumaş yüzey sıcaklığı ve zonların gerçek sıcaklığı da izlenmelidir. Kalış süresi = etkin fikse uzunluğu ÷ hız.
Kumaş hızı	Kumaştaki elastan oranı, kamara sayısı ve makine verimliliğine göre belirlenir (kaynak örneği 18–30 m/dk, %15 avans [2]).	Gerçek kalış süresi, makine uzunluğu ve zon sayısına göre hesaplanmalıdır [2].
Overfeed	Boyama sonrası kumaş gramajı dikkate alınarak hesaplanmalıdır.	En, GSM ve boyuna çekme sonucuna göre deney tasarımıyla (DOE) ayarlanmalıdır [2].
Kumaş gerilimi	Mümkün olan en düşük kararlı gerilim	Müşteri gereklilikleri ve PET/elastan proses koşulları dikkate alınmalı; elastan kaybı ve esneklik izlenmelidir.
En	Sahada kumaş eni, genellikle müşteri eninin 5–10 cm üzerinde ayarlanır (boyama öncesi ön fikse; kumaşın doğal enini aşmadan). Bitim ramözünde fiksaj sonrası en kaybı için verilen pay daha küçüktür (1–3 cm; bkz. BB-OS Elastan En/Gramaj yazısı).	En, GSM, kenar izi, parlama, spiralite.
Soğutma	Ramözün ilk iki kamarası suyu buharlaştırmak, son bir veya iki kamarası ise kumaşı soğutmak için kullanılır; böylece kat kırığı riski azaltılır.	Kumaş yüzeyi normal sıcaklığa yaklaşmadan sıkı sarma yapma [2].

Elastanlı kumaşta fikse sıcaklığını polyester değil elastan sınırlar. Elastanın üst dayanım sıcaklığı elastan tipine ve inceliğine (20, 30, 40 denye gibi) göre değişir; bu nedenle bu rehberde PES/elastan için sayısal fikse değeri verilmez, değer elastan üreticisinin teknik föyünden alınır. Karşılaştırma için: elastansız %100 polyester örmede literatürde bildirilen aralık yaklaşık 180–200 °C’dir; BB-OS başlangıç noktası 190 °C ve 30–45 s’dir [17]. Elastanlı kumaşta bu değerler doğrudan kullanılmamalıdır; termal analiz çalışmaları elastanın sert segmentlerinde kütle kaybının yaklaşık 206 °C’de başladığını gösterir [15].

Başlangıç noktası notu
Bu değerler, ücretsiz literatür kaynaklarındaki aralıkların ortalamasından seçilmiş başlangıç noktalarıdır; evrensel reçete değildir. Ramözün mekanik ve elektronik bütünlüğü (zonlar arası sıcaklık eşitliği, hava debisi, hız ve avans kararlılığı, sıcaklık ölçüm doğruluğu) fikse verimini doğrudan etkiler; aynı ayar değeri iki farklı makinede farklı sonuç verebilir. Her işletme nihai değeri kendi denemeleriyle (en, gramaj, çekmezlik, sararma ve boyanabilirlik sonuçları) belirlemelidir.

Kapasite dengesi ve güvenli hız aralığı: Bu yazıdaki ramöz değerleri, apre parkurunun boyahane kapasitesini karşılayacak büyüklükte olduğu varsayımına dayanır. BB-OS saha gözlemine göre örme boyahanelerinde apre (ramöz) kapasitesi, boyahane kapasitesinin yaklaşık 1,5–2 katı olmalıdır; örneğin 20 ton/gün boyahane için 30–40 ton/gün apre parkuru. Bu denge ekonomik veya alan nedenleriyle çoğu işletmede sağlanamaz ve açık, ramöz hızı artırılarak kapatılmaya çalışılır. Her kumaş için denemeyle bir güvenli hız aralığı belirlenmelidir: örneğin fikse 20–26 m/dk arasında yeterli sonuç veriyorsa, aralığın ortası olan 23 m/dk’da çalışmak hız, nem ve gramaj sapmalarına karşı iki yönde pay bırakır (rakamlar yalnızca örnektir). Kapasite açığı nedeniyle hız aralığın dışına, örneğin 30–32 m/dk’ya çıkarılırsa kalış süresi (etkin fikse uzunluğu ÷ hız) belirgin biçimde kısalır; 23’ten 32 m/dk’ya çıkış kalış süresini yaklaşık %28 azaltır ve fikse yetersiz kalabilir. Bu açık sıcaklık artırılarak telafi edilmemelidir; elastan hasarı ve sararma riski doğar. Bu nedenle yazıdaki değerler her işletmede aynı sonucu vermeyebilir; uygulamadan önce ramözün kapasitesi ve gerçek kalış süresi hesaplanmalıdır.

Aşırı sıcaklık sararma, sertlik, elastan mukavemetinde azalma ve elastikiyet kaybına; yetersiz sıcaklık veya aşırı hız ise yüzey buruşukluğu, kenar kıvrılması ve en kararsızlığına yol açabilir [2].

5. Boya seçimi: PET bileşeni ve elastan lekelenmesi birlikte

PET/elastan için temel boya sınıfı dispers boyadır. Elastan düşük cam geçiş sıcaklığı ve daha açık amorf yapısı nedeniyle dispers boyayı PET’e göre daha hızlı alabilir; PET’in boyayı yeterince almaması durumunda serbest boya elastan üzerinde kalır. Rahman ve arkadaşları standart PET/spandeks karışımında 90–100 °C’de PET boya alımının düşük, 110–130 °C’de arttığını; elastan lekelenmesinin boya molekülü ve sıcaklıkla değiştiğini göstermiştir [3].

Belirli bir ticari boya adı “her renkte güvenli” kabul edilmemelidir. Boya seçimi, düşük elastan lekelenmesi, yüksek PET boya alımı, yüksek yıkama ve sürtme haslığı, iyi dispersiyon, kontrollü sublimasyon, düşük oligomer ve filtre yükü ile asidik indirgen yıkama sonrasında düşük ton kayması ölçütlerine göre yapılmalıdır. Laboratuvarda düşük/orta molekül boyutlu model boya olarak C.I. Disperse Red 60; yüksek molekül boyutlu ve elastan lekelenme riski yüksek karşılaştırma boyası olarak C.I. Disperse Red 167 kullanılabilir. Ancak bunlar tesisin ticari reçetesinin yerine geçmez [3]. Aynı çalışmada yüksek enerjili boya ile 120 °C’de PET’in boya tükenmesinin 130 °C’ye göre belirgin biçimde düşük kaldığı ve elastan lekelenme riskinin arttığı görülmüştür; 120 °C’de boyanan PES/elastanda boya seçimi bu nedenle kritik önemdedir [3].

Boya seçim kriteri	Kabul yaklaşımı	Laboratuvar boyamasında ölçülecek
PET’te boya alımı	Hedef koyulukta yeterli K/S ve düzgün dağılım.	K/S, banyo tükenmesi, ton yönü.
Elastan lekelenmesi	Düşük yüzey lekesi; asidik indirgen sonrası tekrar değerlendirme.	Multifiber kirlenmesi laboratuvarda kontrol edilmelidir.
Haslık	Yıkama, sürtme, ter ve su haslığı müşteri standardını karşılamalı.	ISO 105-C06, AATCC 8/ISO 105-X12, ISO 105-E04/E01.
Boya sistemi	Düşük köpüren, HT uyumlu dispergatör ve egalizatörle uyumlu olmalıdır.	Banyo stabilitesi, filtre kalıntısı, tortu veya çökelti.
Koyu renkler	Siyah ve lacivert gibi koyu renklerde, indirgen yıkama ve sonraki durulama aşamalarında renk sökülmesi riski kontrol edilmelidir.	İşlem öncesi ve sonrası K/S ile ΔE; naylon ve multifiber kirlenmesi.

6. HT boyama: kimyasal sırası, sıcaklık ve süre

Boyama, düşük gerilimli overflow/jet HT makinesinde, kumaşın rahat dolaşabildiği ve gereksiz yere çekilmediği koşullarda yürütülmelidir. Kimyasallar tek seferde ve toz hâlinde ilave edilmemeli; her ürün ayrı ayrı çözülmeli, filtre edilmeli ve banyo pH’ı ile iletkenliği kontrol edilmelidir. Aşağıdaki sıra, PET/elastan için laboratuvar ve seri üretim başlangıç reçetesinin kontrol kartıdır.

İlave sırası	Kimyasal	Başlangıç dozu/ayarı	Neden bu sırada?
1	Su + kumaş yükleme	40 °C, flotte normal HT’de yaklaşık 1:5, havalı jette 1:3–1:4	Kumaşın ıslanması ve düşük gerilimli dolaşım.
2	Düşük köpüren dispergatör	0,7–1,0 g/L	Boya parçacıklarını banyoda kararlı tutmak; Waqas çalışmasında 0,7 g/L örneği [4].
3	HT egalizatörü	1,0–2,0 g/L	Boyanın banyo içinde kontrollü göçü; Waqas çalışmasında 2 g/L [4].
4	Oligomer inhibitörü	1,0–2,0 g/L	Oligomer birikimini ve makine ile filtre yükünü azaltır (BB-OS saha değeri; ürün TDS’sine göre doğrulanır).
5	Asetik asit + tampon	Asit miktarı pH ölçümüne göre belirlenir; hedef pH 4,0–4,5’tir	Boyama boyunca elastan/PET uyumlu asidik ortam; asit doğrudan kumaşa verilmez.
6	Önceden çözülmüş dispers boya	% o.w.f., renge ve laboratuvar boyaması sonucuna göre	Boya çözeltisi filtre edilerek banyo sirkülasyonu altında verilir.
7	Isıtma	40 °C’den 80–90 °C’ye 2–3 °C/dak; kritik bölge olan 90–120 °C arası 1–1,5 °C/dak (BB-OS saha değeri). 130 °C’de boyanan elastansız PES’te 120–130 °C arası da 1–1,5 °C/dak. Karşılaştırma: kaynak ve üretim reçetesi örnekleri tüm rampada yaklaşık 1 °C/dak ile daha temkinlidir [2] [19].	Dispers boyanın hızlı çekişi bu bölgededir (bkz. BB-OS Egalizatör Seçimi). Rampayı belirleyen; dispers boyanın molekül büyüklüğü ile dispergatör ve egalizatörün kimyasal yapısıdır. Daha hızlı rampa düzgünsüzlük ve elastan hasarı riski yaratabilir.
8	Boyama beklemesi	Başlangıçta 120 °C’de 40 dk; koyu veya yüksek moleküllü boyalarda laboratuvar onayıyla 50 dk’ya çıkılabilir	Kaynak örneği 130 °C’de çalışır ve metinde 40 dk, akış şemasında 50 dk verir [2]. 120 °C’de difüzyon daha yavaş olduğundan süre laboratuvar ve pilot çalışmayla doğrulanmalıdır.
9	Soğutma	1–1,5 °C/dak hızla 80 °C’ye düşülmelidir.	Çok hızlı soğutma kırık ve renk düzgünsüzlüğü riskini artırabilir [2].

Şekil 3. Boya ve yardımcı kimyasalların sırasını da gösteren sıcaklık–zaman profili.

pH, 40 °C’de ve banyo 120 °C’ye çıkmadan önce ölçülmelidir. Sıcak banyoda pH elektrodu ve ölçüm düzeltmesi laboratuvar prosedürüne göre uygulanmalıdır. Asit, boya ve yardımcı maddeler banyoya ani ve bölgesel yüksek konsantrasyon oluşturacak biçimde verilmemeli; önceden seyreltilmeli, filtre edilmeli ve sirkülasyonun güçlü olduğu noktadan beslenmelidir. Bu sıra, polyesterdeki düşük boya alımı nedeniyle fazla boyanın elastana geçme riskini azaltmayı amaçlar [3].

7. Asidik indirgen yıkama: boyama sonrası temizleme prosesi

PET/elastan örmede bu rehberin önerdiği temel temizleme yöntemi asidik indirgen yıkamadır. Amaç, PET yüzeyinde kalan serbest dispers boyayı ve elastan üzerindeki yüzeysel boyayı azaltmak; yıkama haslığını artırırken PET içinde fikse olmuş boyayı gereksiz yere sökmemektir. Alkali hidrosülfit ve kostik soda sistemi güçlü olabilir; ancak elastan hasarı, ton kayması, atık su yükü ve elastikiyet kaybı riskleri nedeniyle ana reçete olarak değil, yalnızca koyu renklerde veya müşteri şartı gerektirdiğinde kontrollü bir alternatif olarak ele alınmalıdır [4] [13].

Seçenek	Kimyasal ve doz	Proses	Not
A. Ticari asidik indirgen ürün	PET/elastan için TDS örneği: Reducon-THD 1,0–1,5 g/L; opsiyonel noniyonik yardımcı 0,3–0,5 g/L veya 1,0–2,0 g/L [5].	Boyama sonrası soğutulmuş asidik banyoda pH 4,0–4,5; 80 °C’de 15–20 dk; sonra durula [5].	Ürün adı örnektir; kendi tedarikçinizin TDS/SDS’si esas alınır.
B. Tiyoüre dioksitli alkali sistem	TUD 0,5–1,0 g/L laboratuvar denemesi; alkali ortam için kostik soda ve noniyonik yüzey aktif madde miktarı ayrıca doğrulanır [4]. Çalışma elastansız kumaşta (geri dönüştürülmüş PES/pamuk interlok) yapılmıştır; PET/elastana aktarım laboratuvar denemesi gerektirir.	70–80 °C’de 15–20 dk; sıcak ve soğuk durulama; ardından pH 5,5–6,5 aralığına ayarlama.	Waqas çalışmasında 1 g/L en iyi sonucu vermiş; 1,5 g/L’de renk sökülmesi eğilimi bildirilmiştir [4].
C. Alkali hidrosülfit sistemi: yalnızca alternatif	Hidrosülfit 2–3 g/L + kostik soda 1–3 g/L (geleneksel uygulama aralığı, [4]’te aktarıldığı şekliyle).	70–80 °C’de 15–20 dk; bol durulama; ardından asetik asitle pH 5,5–6,5’e ayarla.	Elastan hasarı, esneklik, gramaj kaybı, ton değişimi ve atık su yükü açısından değerlendirilmelidir.

Ana önerilen sıra şöyledir: 120 °C’deki boyama beklemesi bittikten sonra banyoyu 80 °C’ye kontrollü biçimde soğutun ve pH’ı ölçün. Ticari asidik indirgen ürünü ayrı bir kapta, TDS’sine göre hazırlayın; sirkülasyon altında yavaşça verin ve 80 °C’de (±2 °C) 15–20 dakika uygulayın. Ardından banyoyu boşaltın, 70 °C’de sıcak durulama ve sonra soğuk durulama yapın. Asidik sistemde alkali kullanılmadığından ayrıca asit nötralizasyonu yapılmaz. Durulama sonunda kumaş pH’ı yüksekse veya proses talimatı gerektiriyorsa 0,5 g/L asetik asitle pH’ı 5,5–6,5 aralığına ayarlayın ve kısa bir durulama yapın. Bu sıra, asidik koşullarda çalışan ticari indirgen ürünler içindir; TUD sistemi ayrı bir alkali reçete olarak laboratuvarda doğrulanmalıdır [4] [5].

Kimyasal sırası ve güvenlik

İndirgen ürün, asetik asit ve yardımcı kimyasallar aynı stok kabında karıştırılmamalıdır. Her ürün kendi TDS/SDS’sine göre ayrı ayrı seyreltilmeli; banyo sıcaklığı, pH ve redoks davranışı ölçülmelidir. Ticari ürünün aktif maddesi bilinmeden TUD ile doğrudan gramaj eşdeğerliği kurulamaz.

8. HT boyama makinesi sonrası son ramöz işlemi

Asidik indirgen yıkama ve durulama tamamlandıktan sonra kumaş, mümkün olduğunca geciktirilmeden ve düşük gerilimle son ramöze alınmalıdır. Uzun süre ıslak hâlde bekletme, kırışıklık, renk migrasyonu ve kalıcı iz riskini artırır.

Bitim ramözü için BB-OS saha başlangıç aralığı 140–160 °C’dir. Açık renklerde sararma, koyu renklerde ise termomigrasyon kaynaklı haslık kaybı riski işletme koşullarında denenerek değerlendirilmelidir. Fularda uygulanan yumuşatıcının (özellikle silikonun) yapısı ve performansı da haslığı bozmamalıdır; BB-OS saha gözlemine göre termomigrasyon açısından en uygun sonuçlar hidrofil silikonlarla alınmıştır (ürün bazında haslık testiyle doğrulanmalıdır).

Son ramöz parametresi	Başlangıç ayarı	Kontrol
Kumaş sıcaklığı	140–160 °C aralığında (BB-OS saha değeri); renk ve istenen haslığa göre başlangıç değerini belirle.	Ayar değeri değil, gerçek kumaş yüzey sıcaklığı ve elastik geri dönüş kontrol edilir; açık renkte sararma, koyu renkte haslık (termomigrasyon) denenir.
Hız	20–30 m/dak; kamara sayısına ve makine performansına göre ayarlanır	Hızı, kumaşın yüzeyi, kenarı, nihai eni ve GSM’sine göre ayarla.
Overfeed	Sabit reçete değil; en/GSM ve boyuna çekme ile ayarlanır.	Aşırı overfeed gevşek yüzeye ve yüksek GSM’ye, düşük overfeed ise boyuna çekmeye yol açabilir.
Silindir basıncı	Makineye göre	Tuşe/apre ve yüzey görünümüne göre doğrula.
Gerilim	Mümkün olan en düşük kararlı gerilim	Kumaşı, elastanı germeden ve iğne izi veya parlama oluşturmadan geçir.

Sanfor kararı

Bu proses kartında örme polyester/elastan kumaşa sanfor uygulanmaz. Boyutsal stabilite ve yüzey ayarı; ön fikse, HT makinesinde düşük gerilimli dolaşım, asidik indirgen temizleme ve son ramöz işlemiyle yönetilir. Nihai ölçü, yıkama sonrası ISO 5077 ve ISO 6330 sonuçlarıyla doğrulanır [8] [9].

9. Son ramöz işlemi sonrası laboratuvar kontrol planı

Son ramöz çıkışında onay kararı, sıcak ve gerilim altındaki kumaş üzerinden hemen verilmemelidir. Önce kumaş yüzeyinin normal sıcaklığa gelmesi ve kumaşın standart atmosferde kondisyonlanması gerekir. ISO 139:2005+A1:2011, tekstil malzemelerinin fiziksel ve mekanik özelliklerini belirlemek için standart kondisyonlama ve test atmosferini tanımlar; yaygın standart atmosfer 20 ± 2 °C ve %65 ± 4 bağıl nemdir [6]. 2025 tarihli indirgen yıkama çalışmasında testten önce 24 saat kondisyonlama uygulanmıştır [13].

Test	Yöntem/standart	Ne için kullanılır?
Renk kuvveti ve ton	Spektrofotometre; K/S ve ΔE	Boya partileri arasındaki fark, indirgen yıkama sonrası ton değişimi ve son ramöz işleminin etkisi ölçülür.
Yıkama renk haslığı	ISO 105-C06:2010 [10]	Renk değişimi ve multifiber kirlenmesi; özellikle elastan kaynaklı akma değerlendirilir.
Sürtme haslığı	ISO 105-X12 veya müşteri/AATCC metodu	Kuru ve yaş sürtmede yüzey boyasının transferi.
Ter ve su haslığı	ISO 105-E04 ve ISO 105-E01	Spor giyim ve ten teması senaryosu.
Boyutsal değişim	ISO 6330 ve ISO 5077	Yıkama/kurutma sonrası boyuna/enine çekme.
May dönmesi (spiralite)	ISO 16322-2:2021 kapsamı	Yıkama sonrası örme kumaştaki dönme; üretim içi görsel kontrolden ayrı yapılmalıdır.
Elastikiyet ve geri toplama	ISO 20932-1:2018/Amd 1:2021 veya müşteri metodu	Uzama, geri toplama, kalıcı uzama ve elastan performansı.
GSM ve en	Tesis metodu ve müşteri isteklerine göre	Topun başı, ortası ve sonu ile en yönündeki sapmalar.
Mukavemet ve patlama	Konstrüksiyona uygun ISO, ASTM veya AATCC yöntemi	Kullanım ve konfeksiyon güvenliği.
Yüzey ve boncuklanma (pilling)	Müşteri standardı; gerekirse ISO 12945 serisi	Yüzey görünüşü ve tekrar yıkama davranışı.

ISO 16322-2’ye göre ölçülen yıkama sonrası örme kumaş dönmesi ile kumaşın üretimden çıktığı hâlde görülen may dönmesi aynı değerlendirme değildir [7]. ISO 20932-1 ise düz şerit veya halka formundaki kumaşların elastikiyetini ölçme yöntemlerini tanımlar [11]. Bu ayrım önemlidir: Son ramöz çıkışında görsel may dönmesi veya kenar kıvrılması görülürse proses ayarı düzeltilir; yıkama sonrası may dönmesi için standart test sonucu beklenir.

10. Kondisyonlama, düşük gerilimli sarım ve paketleme hazırlığı

Kondisyonlama iki ayrı aşama olarak ele alınmalıdır. Üretim hattında kumaşın son ramözden sonra sıcaklığı ve yüzey nemi düşürülür; kalite laboratuvarında ise numune ISO 139:2005+A1:2011 atmosferinde dengeye getirilir. Test onayı için pratik uygulama, 20 ± 2 °C ve %65 ± 4 bağıl nemde 24 saat kondisyonlamadır. Kalınlık, ağırlık, nem ve laboratuvar prosedürü denge süresini değiştirebilir [6] [13].

Kumaş topu sarılırken amaç “sert ve düzgün top” değil, ölçülebilir ve düşük gerilimli bir top elde etmektir. Bianco Magnifica gibi üretim hatları kumaş kalite kontrolünü, gerilimsiz sarımı, hizalamayı ve paketlemeyi aynı sistemde birleştirmektedir [12]. Elastanlı örme kumaş için merkezden tahrikli veya gerilim kontrollü, kenar hizalamalı, top sertliği ayarlanabilen ve metraj ölçümü yapan bir sarım makinesi tercih edilmelidir.

Sarım kuralı	Uygulanacak kontrol
Gerilim	Giriş ve çıkış gerilimi kalibre edilmeli; kumaş serbest bırakıldığında ek çekme, uzama ve en daralması kontrol edilmelidir.
Makine	Düşük gerilimli sarım; merkez tahrik ve dansör (dancer) kontrolü; açık en kumaşa uygun kenar hizalama.
Top sertliği	Müşteri ve taşıma şartına göre düşük/orta sertlik; kenarların baskı altında ezilmemesi.
Top çapı ve göbek	Kumaş konstrüksiyonu ve müşteri isteğine göre; küçük çapla elastanı bükerek bekletme yapılmamalı.
Dinlendirme	Sıcak kumaş veya yüksek gerilim altında sarım yapılmamalı; test için kondisyonlanacak numune ayrılmalıdır.
Etiket	Kumaş kodu, lot, renk, top numarası, kg/metre, en, GSM, makine, tarih, kalite sınıfı ve test serbest bırakma bilgisi.

11. Paketleme: sahada kullanılan ambalaj naylonunun seçimi

Saha dilinde “naylon” denilen malzeme çoğunlukla polietilen (PE) filmdir; poliamid (naylon) ile karıştırılmamalıdır. PET/elastan kumaş için iç ambalajın amacı, toza, kire ve ortam nemine karşı bariyer oluşturmaktır. Ambalaj, kumaşı germemeli veya topu sıkıştırmamalıdır. Keskin kenarlar ya da yapışkanlar kumaş yüzeyine zarar vermemeli; ambalaj, depolama sırasında koku veya migrasyon oluşturmamalıdır.

Paket malzemesi ve özelliği	Öneri
Naylon	Temiz, kokusuz, ambalajlık LDPE/LLDPE PE film; mümkünse geri dönüştürülebilir, tek polimerli yapı.
Kalınlık	Tesis için başlangıç değeri 50–80 µm olabilir; kalınlık, patlama, yırtılma, delinme ve dikiş/kapama testleriyle doğrulanıp sabitlenmelidir.
Renk/şeffaflık	Kumaşın renk ve etiket kontrolünü engellemeyen şeffaf veya yarı şeffaf; ışığa hassas renklerde opak dış ambalaj.
Delik/perforasyon	Kumaş tamamen kuru ve soğuksa kapalı bariyer; artık nem riski varsa ürün güvenliği prosedürüne göre kontrollü havalandırma.
Dış ambalaj	Karton veya palet köşe koruyucu ve temiz PE streç kullan; topa doğrudan yüksek gerilimli streç uygulama.
İzlenebilirlik	Barkod veya QR kodu, lot ve top numarası, kalite durumu, sevk ve müşteri bilgileri ambalajla eşleştirilir.

PE film seçimi, müşteri şartnamesi, taşıma süresi, deniz ve kara yolu taşımacılığındaki nem, depolama koşulları ve geri dönüşüm hedefleri dikkate alınarak doğrulanmalıdır. AB Ambalaj ve Ambalaj Atıkları Tüzüğü (AB) 2025/40, ambalaj atığının azaltılması ve geri dönüştürülebilirlik hedeflerini güçlendirdiği için gereksiz çok katmanlı veya ayrıştırılamayan ambalajlardan kaçınılmalıdır [14].

12. Baştan sona tek sayfalık proses kartı

Aşama	Kullanılacak kimyasal veya ayar	Çıkış kontrolü
Ön kabul	Lot, kompozisyon, elastan oranı, en, GSM ve ASTM D2257-25 %EM	Serbest/karantina; numune ve lot kaydı.
Yağ sökme	Noniyonik yağ sökücü 1 g/L’den (yağ yüküne göre); soda ile pH 9–10	80 °C’de 30 dk; sıcak, ılık ve soğuk durulama; boya öncesi kumaş pH’ı ≤7,5.
Ön fikse	Elastan üreticisinin teknik föyüne göre sıcaklık ve kalış süresi; hız, makine performansı ve kamara sayısına göre ayarlanır	En, GSM, görünüm, elastik geri dönüş ve iğne izi.
HT boya banyosu	Dispergatör 0,7–1 g/L; egalizatör 1–2 g/L; oligomer inhibitörü 1–2 g/L; asetik asit + tampon (veya asit donörü) ile pH 4,0–4,5; dispers boya, laboratuvar boyamasında belirlenen % o.w.f.	Banyo pH’ı, sirkülasyon, filtre durumu ve ton.
Boyama	40 → 80–90 °C: 2–3 °C/dak; 90–120 °C: 1–1,5 °C/dak; 120 °C’de 40 dk, koyu renklerde laboratuvar onayıyla 50 dk	K/S, ΔE, boya tükenmesi, elastan lekelenmesi [2] [3].
Soğutma	1–1,5 °C/dak hızla 80 °C’ye soğutma	Kırık, iz ve renk düzgünsüzlüğü kontrolü.
Asidik indirgen	Ticari asidik ürün 1–1,5 g/L ve pH 4,0–4,5; TUD için ayrı alkali laboratuvar reçetesi	Asidik ürün: 80 °C’de 15–20 dk; TUD/alkali sistem: 70–80 °C’de 15–20 dk; sıcak ve soğuk durulama [4] [5].
Son ramöz	140–160 °C (BB-OS saha değeri); 20–30 m/dak; makine performansı ve kamara sayısına göre düşük gerilim	En/GSM, yüzey, elastikiyet, çekme; açık renkte sararma, koyu renkte haslık.
Kondisyonlama ve test	20 ± 2 °C; %65 ± 4 bağıl nem; pratikte 24 saat	Renk, haslık, çekme, may dönmesi, elastikiyet, GSM ve en.
Sarım ve paketleme	Düşük gerilimli sarım; temiz PE film; etiket ve QR kodu	Top sertliği, metraj/kg, ambalaj, sevkiyat onayı [12] [14].

13. Kök neden ve düzeltici aksiyon tablosu

Sorun	En olası kök neden	İlk düzeltici aksiyon
Boya lekesi	Yağ, silikon veya parafin kalıntısı; yetersiz ıslanma.	ASTM D2257-25 testini tekrarla; ön yıkama ve durulama performansını doğrula.
Koyu renklerde elastan ve multifiber lekelenmesi	PET’in boyayı yeterince almaması; elastan ve multifiber lekelenmesi; yetersiz temizleme.	Boya seçimini değiştir; 110–120 °C’de laboratuvar denemesi yap; asidik indirgen dozunu ve süresini optimize et.
Renk tonu son ramözde değişiyor	Yüzey boyası, aşırı ramöz sıcaklığı, yanlış soğutma veya migrasyon.	Son ramöz öncesi ve sonrası K/S ile ΔE; gerçek kumaş sıcaklığı ve kurutma koşulları.
Boya kırığı ve kumaş kat kırığı	Yüksek gerilim, uygunsuz makine dolaşımı veya kumaşın sıcak bekletilmesi.	Overflow/jet dolaşımını ve düşük gerilimi doğrula; kumaşı geciktirmeden son ramöze al; sarım sertliğini azalt.
En ve GSM kararlı değil	Ön fikse overfeed ve en ayarı, yetersiz relaksasyon veya yüksek sarım gerilimi.	Ön fikse için deney tasarımı (DOE); son ramöz ayarı; gerilimsiz sarım ve 24 saat kondisyonlama.
Yıkama haslığı düşük	Elastan lekelenmesi veya PET yüzeyindeki artık boya.	ISO 105-C06 ile doğrula; asidik indirgen ürünü 0,5–1,5 g/L aralığında tara; TUD sisteminde aşırı dozdan kaçın.
Topta en daralması veya uzama	Elastanın sarım sırasında gerilmesi veya topun aşırı sert olması.	Düşük gerilimli sarım uygula, top sertliğini azalt ve toptan açılan kumaşta serbest ölçü kontrolü yap.

Sonuç

Örme PET/elastan boyahanesinde prosesin doğru başlangıç noktası şudur: ham kumaşın yağ yükünü ölçmek, yağ sökme reçetesini ürün sınıfı ve g/L değeriyle doğrulamak, temiz kumaşa ön fikse uygulamak ve boya seçiminde elastan lekelenmesini temel kriter kabul etmek. Asidik indirgen yıkama, boyama sonrasında temizleme prosesi olarak uygulanmalı; alkali sistem yalnızca doğrulanmış özel durumlarda kullanılmalıdır. Ardından son ramöz işlemi, kondisyonlama, standart testler ve elastanı germeyen düşük gerilimli sarım gerçekleştirilmelidir.

Bu rehberdeki değerler, kaynaklarda verilen teknik örneklerin ve güncel çalışmaların örme PET/elastan için kontrollü bir başlangıç aralığına dönüştürülmüş hâlidir. Her tesis, kendi boya, kimyasal, makine ve müşteri şartlarına göre en az bir laboratuvar boyaması (lab dip), bir pilot top ve ilk seri üretim (bulk) onayıyla reçeteyi denemeli ve sonuçları doğrulamalıdır.

Kaynakça

[1] ASTM International. ASTM D2257-25, Standard Test Method for Extractable Matter in Textiles. https://store.astm.org/d2257-25.html

[2] Tiankun Chemical (2024). Production Technology of Polyester-spandex Knitted Fabric with High Washing Color Fastness. Kimyasal tedarikçisinin teknik yazısı (hakemli değildir; metin ile akış şeması arasında farklar vardır, değerler yalnızca örnek olarak kullanılmıştır). https://www.tiankunchemical.com/Production-Technology-of-Polyester-spandex-Knitted-Fabric-with-High-Washing-Color-Fastness-id42908546.html

[3] Rahman, M. M. et al. (2025). Low-Temperature Dyeing of Chemically Modified PET/Spandex Blends. Molecules, 30(17), 3578. https://doi.org/10.3390/molecules30173578

[4] Waqas, M. et al. (2021). (Elastansız PES/pamuk interlok kumaşta yapılmıştır.) Effective Reduction Clearing Parameters Involving Alternative Reducing Agent. Journal of The Pakistan Institute of Chemical Engineers, 49(1), 51–61. https://www.piche.org.pk/journal/index.php/jpiche/article/download/459/369

[5] Sarex. REDUCON-THD product literature: acidic reduction clearing for polyester and polyester/spandex. https://www.sarex.com/textile-chemicals/reducon-thd

[6] ISO 139:2005+A1:2011. Textiles — Standard atmospheres for conditioning and testing. https://www.iso.org/standard/35179.html

[7] ISO 16322-2:2021. Textiles — Determination of spirality after laundering — Part 2: Woven and knitted fabrics. https://www.iso.org/standard/78781.html

[8] ISO 5077:2007. Textiles — Determination of dimensional change in washing and drying. https://www.iso.org/obp/ui/#iso:std:iso:5077:ed-2:v1:en

[9] ISO 6330:2021. Textiles — Domestic washing and drying procedures for textile testing. https://www.iso.org/standard/75934.html

[10] ISO 105-C06:2010. Textiles — Colour fastness to domestic and commercial laundering. https://www.iso.org/standard/51276.html

[11] ISO 20932-1:2018/Amd 1:2021. Textiles — Determination of elasticity of fabrics — Part 1: Strip tests. https://www.iso.org/obp/ui/en/#!iso:std:79982:en

[12] Bianco S.p.A. MAGNIFICA. Tensionless winding, inspection and packaging line. https://bianco-spa.com/en/project/magnifica/

[13] Sarwar, Z. et al. (2025). Evaluating Sustainable Alternatives to Conventional Reduction Clearing in Polyester Dyeing. ACS Omega, 10(39), 45181–45190. https://doi.org/10.1021/acsomega.5c04455

[14] European Commission. Packaging waste / Packaging and Packaging Waste Regulation (EU) 2025/40. https://environment.ec.europa.eu/topics/waste-and-recycling/packaging-waste_en

[15] Boschmeier, E. ve ark. (2023). A novel quantification tool for elastane in textiles using thermal treatment. Polymer Testing, 118, 107920. https://doi.org/10.1016/j.polymertesting.2022.107920 (açık erişim, CC BY)

[16] ISO 1833-20:2018. Textiles — Quantitative chemical analysis — Part 20: Mixtures of elastane and certain other fibres (method using dimethylacetamide). https://www.iso.org/standard/70287.html

[17] Kiron, M. I. Heat Setting Process, Parameters for Blended Fiber Fabrics. Textile Learner (2012; güncelleme 2021). https://textilelearner.net/heat-setting-process-parameters/ ; Naik, A. ve Gacén, J. (1985). Termofijado de tejidos de poliéster. Bol. INTEXTAR 87. https://upcommons.upc.edu/bitstream/2099/6227/1/Article04.pdf (yaş notu: endüstriyel ramözde sıcaklık–süre etkisini ölçen ücretsiz kaynak). Not: [17] kaynakları sektör uzlaşmasını gösterir; hakemli güncel kaynak bulunduğunda değiştirilecektir.

[18] Clark, D. (2016). Preparing Polyester Fabrics: Saving Time Down the Line. First Source Worldwide. https://www.fsw.cc/preparing-polyester-fabrics-prescouring-setting/

[19] Colourtex Industries. Polyester/katyonik boyanabilir polyester tek banyo boyama reçetesi. New Cloth Market, Mart 2020, s. 23. https://www.newclothmarketonline.com/wp-content/gdj/ncm-march2020/files/simple/23.html

Ek: Kimyasal güvenlik ve reçete kapatma kontrolleri

Bu rehberde verilen gram/litre değerleri, seçilen ticari ürünlerin aktif madde oranları ve TDS’leri bilinmeden birbirine eşdeğer kabul edilmemelidir. Boya, dispergatör, egalizatör, yağ sökücü, indirgen ve asit ürünlerinin her biri ayrı stok çözeltileri hâlinde hazırlanmalı; tartım, lot, hazırlayan kişi, tank, pH ve gerçek proses sıcaklığı kayıt altına alınmalıdır. Reçete, bir sonraki lotta değişiklik yapılmadan önce laboratuvar sonucuyla kapatılmalıdır.

Kapatılacak kayıt	Minimum bilgi
Kimyasal	Ürün adı, kimyasal sınıfı, aktif madde, TDS/SDS sürümü ve lot.
Banyo	Flotte oranı, su sıcaklığı, pH, iletkenlik, doz ve ilave saati.
Makine	HT makine kodu, kumaş kilogramı, dolaşım, pompa ve jet ayarı ile gerçek sıcaklık eğrisi.
Ramöz	Ayar ve gerçek sıcaklık, hız, overfeed, en, gerilim ve kumaş çıkış nemi.
Laboratuvar	Kondisyonlama atmosferi ve süresi, test metodu, cihaz, sonuç ve karar.
Sevkiyat	Top numarası, metre ve kilogram, paket tipi, etiket, palet ve kalite serbest bırakma bilgisi.